De Lachende Zon

Wij willen complete integratie!

08 april 2010

PART 2010/1

Wij willen complete integratie!

Enthousiasme kun je Elco van Alphen niet ontzeggen en het lijkt wel of hij tijdens ons gesprek alleen maar geestdriftiger wordt over de aanpak van De Lachende Zon. Het gesprek vindt plaats een uur vóór een kort huiskamerconcert van een leefgroep in Cello. Cello, het overkoepelende instituut in Rosmalen, ligt vlakbij de snelweg, maar straalt toch veel rust uit. Het beginpunt van theatergroep De Lachende Zon ligt in 1993, toen Elco met enkele andere verzorgers steeds meer moeite kreeg met het feit dat er voor mensen met een ernstige verstandelijke beperking niet echt theatrale voorstellingen waren. Hij begreep ook wel dat theater voor dat publiek erg veel eist van de makers, want vanaf de tweede rij in een theaterzaal bleek bereikbaarheid van die toeschouwers onhaalbaar. Bovendien begrepen ze weinig of niets van talige theaterstukken. Hij vroeg zich af of er andere wegen waren en besloot met een aantal bezorgde activiteitenbegeleiders op zoek te gaan naar mogelijkheden om dit publiek te bereiken en te activeren.

Het begin

Elco kende uit het dagelijkse leven theatermensen en hij besloot om buiten de zorg te werken met professionals die een mooie voorstelling zouden kunnen maken. Dat laatste was een voorwaarde. Tegelijkertijd bleef de uitdaging er om de verstandelijk beperkte toeschouwers te boeien. Omdat de professionele regisseurs niet uit de zorg afkomstig waren, konden ze frisse ideeën lanceren zonder zich vooraf grenzen op te leggen.

Voor de eerste voorstellingen heeft Elco samen met Margot Lotters en de regisseur gezocht naar antwoorden op vragen als: wat werkt, waar reageert dit publiek op en waarom. Dit uitgangspunt is uitgewerkt en nu spelen ze bijna intuïtief op het niveau waarop hun theatrale aanpak overkomt. Deze uitgewerkte ideeën leverden een aantal criteria op waaraan een stuk moest voldoen. Zoals gezegd: het moest mooi theater worden, maar geen ‘smoezeltheater’ en pakkend. Vaak verliep een voorstelling erg rommelig met bijvoorbeeld veel te veel geluid. Elco: "We zondigden tegen alle theatrale regels, maar het werkte. Theater hoeft voor ons niet per se comfortabel te zijn."

Chaos

"We hebben het een keer omgedraaid. Normaal werk je toe naar een hoogtepunt, maar we begonnen met de chaos en eindigden met rust. Niks climax op het einde, maar we bereikten wel een serene rust. Het publiek vond het prachtig." Deze ietwat baldadige visie leidde ergens toe, namelijk naar beleving door het bijzondere publiek. Om te prikkelen hebben Elco en Margot ook de vijf zintuigen ingezet. Geluid speelt een rol, beelden zijn vaak vervangers van de erg abstracte woorden, maar ook geur, smaak en tast krijgen een grote plaats in de stukken van theater De Lachende Zon. Tijdens een recent optreden staan kakkineuze dames zichzelf met parfum te besprenkelen en daarbij vergeten ze de zaal niet. In Gevonden tijd mag het publiek de spelers aanraken en met hen bepaalde handelingen uitvoeren. De mensen met een ernstige verstandelijke beperking worden medespelers, geven zo mede richting en vorm aan het theaterstuk.

Dat dit nooit verkeerd afloopt, maar altijd acceptabel blijft, komt doordat de spelers trainingen gehad hebben op het gebied van fysiek theater. Zo kunnen ze onverwachte wendingen integreren en gebruiken. Letterlijk wegduiken, zich afwenden, afleiden, of voor elkaar een situatie oplossen, het zijn mogelijkheden om bijvoorbeeld agressie te kanaliseren. "Alertheid lijkt bij hen aangeboren", vertelt Elco van Alphen. Het belangrijkste is echter dat beide spelers het aandurven het initiatief bij de toeschouwer te leggen, het lot bijna helemaal uit handen te geven. Door hun ervaring en vooral door het geven van vertrouwen gaat het nooit helemaal verkeerd. "Als je ze vertrouwen geeft, krijg je vertrouwen terug." Doel is uiteindelijk ook deze mensen helemaal te bereiken, ondanks hun verstandelijke beperktheid.

Hij geeft een voorbeeld van hoe moeilijk het is om los te laten. In een scène zat een vrij agressieve vrouw uit het publiek met het haar van medespeelster Margot te spelen. Dat ging rustig, totdat één van de begeleidsters zei: "Kijk uit. Dadelijk trekt ze een pluk uit je haar!" En terwijl ze dat zei, trok de vrouw inderdaad. Zeer waarschijnlijk was er niets gebeurd, als de goed bedoelde waarschuwing niet gegeven was. Daarom wil De Lachende Zon ook geen informatie vooraf, omdat het inschatten van de risico’s dan niet meer op intuïtie gebeurt, maar van het oordeel van anderen afhangt. De spelers willen zelf ervaren hoever ze kunnen gaan, bovendien vertrouwen ze elkaar blindelings. Elco: "Voor mezelf is het ook zuiverend. Ik ben alleen, met de anderen, het publiek, mijn medespeelster, met de voorstelling. Mobiel uit, laptop weg… Zo kom ik zelf ook op een elementair basisniveau, waardoor het ook lekker is voor onszelf. Die energie neem je mee!"

Even mag ik van dat laatste getuige zijn, want Elco geeft een kort kamerconcert in een van de woongroepen. Zijn aanstekelijke manier van zingen en zijn vriendelijke manier van benaderen zorgen ervoor dat het half uur voorbijvliegt. Bijna iedereen van de acht bewoners reageert, al is die reactie niet altijd op dezelfde dingen. Maar hij heeft een arsenaal aan ‘meezingers en meedeiners’ die aansluiten bij zijn publiek en telkens weet hij weer de juiste snaar te raken. Het is een simpel voorproefje van wat hij met zijn collega theatermaker Margot met het publiek doet.

Voor iedereen

Hoe vreemd het ook klinkt: ze hebben tijdens een optreden vaak meer last van de ‘gewone’ toeschouwers. Die willen nog wel eens iets heel belangrijks te doen hebben, of de dienst zit erop, of familieleden kunnen het niet laten om te kletsen. Misschien hebben deze zaken wel te maken met een algemeen verdwijnen van ‘tijd voor elkaar’, terwijl De Lachende Zon nu juist expliciet laat zien, horen en beleven dat aandacht voor elkaar essentieel is en fundamentele ervaringen aanboort bij de doelgroep. Het theater heeft echter het meest last van onderbezetting in de begeleiding. Daardoor is het zelfs op het terrein van Cello bijna niet meer mogelijk om naar het eigen theatertje te komen. Met als gevolg dat De Lachende Zon dan maar zelf op pad gaat, naar de mensen toe.

Tekst was voor de theatermakers tot nu toe geen uitgangspunt, het ging om de acties met en voor het publiek. Maar daar komt op dit moment een kentering in, want er is toch behoefte aan het verbale aspect, zegt Elco. Dat heeft te maken met de (nabije) toekomst. De Lachende Zon wil bereiken dat ook voor de andere toeschouwers een acceptabele voorstelling gemaakt wordt - voor begeleiders, ouders en familie -, zodat echte integratie een feit wordt.

En zo gaat De Lachende Zon met drie mensen voortdurend op stap. Elco, Margot en Leo die een lichte beperking heeft. De laatste zorgt voor het geluid en het decor. Ook verkoopt hij cd’s, buttons en hij begeleidt het publiek naar een (nieuwe) voorstelling.

In de toekomst wil De Lachende Zon meer werk maken van deze ‘open’ voorstellingen op locaties die publiek zijn, zoals de raadszaal in Uden en een theater in Heemstede, waar ze in 2009 gespeeld hebben. Aan hun enthousiasme en werklust zal het niet liggen!

Kees van Meel, theaterrecensent